Islamic Finance فەرهەنگ for Traders

زاراوەکان بە دەقگۆڕینەوەی عەرەبی لەگەڵ وەرگێڕانی ئینگلیزی پێشکەش دەکرێن. سەرچاوەیان لە دەقە کلاسیکییەکانی فیقهـ و ستانداردەکانی AAOIFI وەرگیراوە. لەو شوێنانەی بۆچوونی مەزهەبەکان جیاوازە، ئاماژەی پێدراوە.

ڕیبا

وشەیی: "زیادبوون." کرداری: سوود یان سوودخۆری.

هەر گەڕانەوەیەکی گرەنتیکراو لەسەر پارەی قەرزدراو، یان کۆمپینزەیشن بۆ بەهای کاتی پارە. بەناوبانگترین توخمی قەدەغەکراو لە دارایی ئیسلامیدا. دوو جۆرە: ڕیبا النەسیئە (سوودی پارەدانی دواخراو) و ڕیبا الفەزل (زیادە لە گۆڕینەوەی کاڵا). سواپی شەوانەی فۆرێکس دەکەوێتە ژێر ڕیبا النەسیئەوە.

غەرەر

Literal: "deception" or "uncertainty."

نائاسایی زۆر لە گرێبەستێکدا — نادڵنیایی دەربارەی بوونی بابەتەکە، نرخ، گەیاندن، یان ئەرکەکانی لایەنی بەرامبەر. غەرەری بچووک ڕێگەپێدراوە (لە هەندێک لێکدانەوەدا دەتوانیت ماسی نەگیراو لە ماسیگرێک بکڕیت). غەرەری گەورە گرێبەست پووچەڵ دەکاتەوە. CFD لە گفتوگۆی چالاکدایە چونکە بنەڕەتەکە ئاماژەی پێدراوە نەک خاوەندارێتی کراوە.

قیمار / مەیسیر

Literal: "gambling."

سپیکۆلاسیۆنی بێگەرد کە دەرەنجامەکەی پشت بە شانس دەبەستێت، بەبێ بنەمای ئابووری بەرهەمهێنەر. زانایان ئەمە جیا دەکەنەوە لە مامەڵەکردنی شیکارییانە بە بەڕێوەبردنی مەترسی. هێڵەکە: مامەڵەکردن بە ستراتیژی نووسراو، دیاریکردنی قەبارەی پۆزیشن، و کۆنترۆڵی مەترسی بازرگانییە؛ مامەڵەکردنی تۆڵەسەندنەوە بەپێی هەست بە زۆرترین لیڤەرێج قیمارە.

موباح

Literal: "permissible."

کردارێک کە ڕێگەپێدراوە — نە هاندان و نە ڕێگری لێکراوە. پۆلی بنەڕەتی. بازرگانی، کڕین و فرۆشتن، هاوبەشی، و گۆڕینەوەی دراو هەموو بە شێوەی کلاسیکی موباحن.

موشتەبیهات

Literal: "doubtful matters."

Matters where the halal/haram ruling is unclear — where scholars genuinely disagree or where the structure is novel. The prophetic guidance: "Whoever leaves what is doubtful for what is not, has protected his religion." Many derivative instruments fall here.

بەیعوسسەرف

Literal: "currency exchange."

گرێبەستە کلاسیکییە ئیسلامییەکە بۆ گۆڕینەوەی دراوێک بە دراوێکی تر. ڕێگەپێدراوە بە مەرج: گۆڕینەوەی دەست-بە-دەست، بێ تەسویەی دواخراو، بێ سوود. بنەمای مێژووییە کە بەکاردێت بۆ ئەوەی ئارگیومێنت بکرێت کە فۆرێکسی سپۆت ڕێگەپێدراوە ئەگەر ئەو مەرجانە پارێزراو بن.

تەقابوز

وشەیی: "وەرگرتنی هاوبەش" — گۆڕینەوەی دەست-بە-دەست.

مەرجەکە ئەوەیە کە هەردوو لایەنی گۆڕینەوەی دراو دەبێت لە ساتی گرێبەستدا قەبز وەربگرن. لە لێکدانەوەی هاوچەرخدا، تەسویەی ئەلیکترۆنی بە فراوانی وەک هاوتا وەردەگیرێت — مامەڵەکە دەستبەجێ دەکەوێتە هەژمارەکەت. تەسویەی T+2ی نێوان-بانکی گفتوگۆی لەسەرە.

حەڵاڵ

وشەیی: "ڕێگەپێدراو" (شێوازی کردار: حەڵاڵ).

بە یاسای ئیسلامی ڕێگەپێدراوە. پێچەوانەی حەرام. بۆ کردار، خۆراک، گرێبەست، و داهات جێبەجێ دەبێت. لە داراییدا: مامەڵەیەک کە بەپێی بنەماکانی شەریعە پێکهاتووە.

حەرام

Literal: "forbidden."

بە یاسای ئیسلامی قەدەغەکراوە. لە داراییدا: هەر گرێبەستێک کە ڕیبا، غەرەری گەورە، قیمار، یان مامەڵەکردنی لەگەڵ پیشەسازییە حەرامەکاندا تێدابێت (گۆشتی بەراز، مەشروبی کحولی، چەک بۆ بەکارهێنانی ناڕەوا، قومارە ئاساییەکان، بیمەی ئاسایی، هتد).

مەکروو

Literal: "disliked."

ڕێگری لێکراوە بەڵام قەدەغە نییە. پۆلێک لە نێوان حەڵاڵ و حەرامدا. هەندێک زانا هەندێک شێوازی سپیکۆلاسیۆن دەخەنە ئێرە — بە توندی قەدەغە نییە، بەڵام تا دەکرێت دووری لێ بکرێتەوە.

فەتوا

Literal: "scholarly opinion."

بۆچوونێکی یاسایی فەرمی کە لەلایەن زانایەکی شارەزاوە (موفتی) دەربارەی بابەتێکی دیاریکراو دەردەچێت. یاسا نییە بە واتای دەسەڵاتی دونیایی — بڕیاری زاناکەیە بەپێی قورئان، حەدیس، و ڕێبازی فیقهـی. زانا جیاوازەکان دەتوانن فەتوای جیاواز لەسەر هەمان پرسیار دەربکەن.

زەکات

Literal: "purification."

خەیراتی ساڵانەی ئەرکداری، یەکێک لە پێنج پایەکانی ئیسلام. ٢.٥٪ لە سامان زیاتر لە نیساب، کە بۆ یەک ساڵی هەتاوی هەڵگیراوە. لەسەر سەرمایەی مامەڵەکردن و قازانجی ڕاستەقینە جێبەجێ دەبێت. سەیری ئەمە بکە ڕێبەری زەکات.

نیساب

Literal: "threshold."

کەمترین ئاستی سامان کە لە سەرووی، زەکات ئەرکدار دەبێت. بەراورد دەکرێت لەگەڵ بەهای ٨٥ گرام زێڕ (ئاستێکی وریاترانە) یان ٥٩٥ گرام زیو (ئاستێکی فراوانتر). زۆربەی زانایانی هاوچەرخ بەراوردی زیو بەکاردەهێنن بۆ زەکاتی تاکەکەسی.

حەول

Literal: "one year."

پێداویستییەکە ئەوەیە کە سامان دەبێت بۆ ماوەی یەک ساڵی هەتاوی تەواو لە سەرووی نیسابدا بمێنێتەوە پێش ئەوەی زەکات جێبەجێ بێت. مامەڵەکارە چالاکەکان بە ئاسایی ڕێکەوتێکی ساڵانەی جێگیر هەڵدەبژێرن (زۆر جار سەرەتای ڕەمەزان) و بەپێی بەراوردی ئەو ڕێکەوتە حیساب دەکەن، بە مەرجی ئەوەی کۆی گشتی بە درێژایی ساڵ لە سەرووی نیساب مابێتەوە.

سوکووک

Literal: "certificates."

هاوتای بۆندی دارایی ئیسلامی — بەڵام بە پێکهاتەی بڕوانامەی خاوەندارێتی لە سامانی ڕاستەقینەدا نەک وەک ئامرازی قەرز. گەڕانەوەکان لە هاوبەشی قازانج یان کرێدانەوە دێن، نەک سوود. ئاماژەی پێدراوە چونکە سوکووک بژاردەی حەڵاڵە بۆ وەبەرهێنەرانی داهاتی جێگیر کە بەبێ ئەوە بۆندی ئاسایی هەڵدەگرن.

موڕابەحا

Literal: "cost-plus sale."

فرۆشتنێک کە فرۆشیار تێچووی کاڵاکە لەگەڵ مارجینی قازانجی ڕێککەوتوو ئاشکرا دەکات. لە بانکداری ئیسلامیدا بەکاردێت وەک جێگرەوەیەکی حەڵاڵ بۆ قەرزدانی سوود-بنەڕەت. ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە مامەڵەکردنی فۆرێکسەوە نییە بەڵام بە گشتی لە گفتوگۆکانی دارایی ئیسلامیدا دەبیندرێت.

موزارەبا

Literal: "profit-sharing partnership."

هاوبەشییەک کە یەک لایەن سەرمایە دابین دەکات و ئەوی تر کار یان شارەزایی. قازانج بەپێی ڕێژەی پێشوەخت ڕێککەوتوو دابەش دەکرێت. زیان لەلایەن دابینکەری سەرمایەوە هەڵدەگیرێت مەگەر کرێکارەکە کەم‌تەرخەم بێت. مۆدێلی ئیسلامی بۆ بەڕێوەبردنی فۆند.

AAOIFI

سەرکورتەکراو: ڕێکخراوی ژمێریاری و لێکۆڵینەوەی دارایی بۆ دامەزراوە ئیسلامییەکان.

دامەزراوەیەکی دانانی ستاندارد لە بەحرەین بۆ دارایی ئیسلامی. ستانداردی شەریعە بڵاو دەکاتەوە کە بە فراوانی لەلایەن بانکە ئیسلامییەکان، دەرکەرانی سوکووک، و ئەنجومەنە چاودێرییە شەریعەکانەوە ئاماژەی پێدەدرێت. ستانداردەکانیان لەسەر مامەڵەکردنی دراو (FAS 1 و پەیوەندیدارەکان) بە گشتی لە گفتوگۆی زانستی فۆرێکسدا ئاماژەی پێدەدرێت.

مەزهەب

Literal: "school of jurisprudence."

چوار مەزهەبی سەرەکی سوننە (حەنەفی، مالیکی، شافیعی، حەنبەلی) و مەزهەبەکانی شیعە (جەعفەری گەورەترینیانە). هەریەکە ڕێبازی میتۆدی تایبەتی خۆی هەیە بۆ دەرهێنانی بڕیار. لەسەر پرسیارە داراییە هاوچەرخەکان، زانایانی هاوچەرخی ناو هەر مەزهەبێک بڕیاری جیاوازیان دەرکردووە. زانینی مەزهەبی خۆت خاڵی دەستپێکردنە بۆ دیاریکردنی بۆچوونی جێبەجێکراوت لەسەر فۆرێکس.

فیقهـ

Literal: "deep understanding."

فیقهـی ئیسلامی — لقی مرۆییانەی دەرهێنانی بڕیاری کرداری لە سەرچاوە سەرەکییەکان (قورئان و سوننەت). "فیقهـ المعاملات" لقەکەیە کە مامەڵە لەگەڵ مامەڵە داراییەکاندا دەکات. جیاوازە لە خودی شەریعە، کە سەرچاوەی خوداییە.

ئیجتیهاد

Literal: "independent reasoning."

پرۆسەیەک کە بەهۆیەوە زانایانی شارەزا بڕیاری نوێ دەردەهێنن لەسەر بابەتەکانی کە ڕاستەوخۆ لە سەرچاوە کلاسیکییەکاندا باس نەکراون. ئامرازە داراییە هاوچەرخەکان پێویستیان بە ئیجتیهاد هەیە چونکە لە کاتی نووسینی ئەدەبیاتی فیقهـی کلاسیکیدا بوونی نەبوون. جیاوازی لە بۆچوونی زانایان لەسەر فۆرێکس ئیجتیهادی جیاواز لەسەر هەمان پێکهاتەی نوێ نیشان دەدات.