İslami Finansın Temel İlkeleri

1. Riba (Faiz / Tefecilik)

Riba, İslami finansta en yaygın şekilde yasaklanan unsurdur. Yasak, Kur'an'da açık ifadelerle tekrar tekrar geçer — Bakara Suresi 2:275, ticareti (helal) riba (haram) ile karşılaştırır ve riba yiyenlerin "şeytan çarpmış gibi kalkacaklarını" belirtir.

Ne olduğu

Riba, ödünç verilen paraya garantili herhangi bir getiri veya paranın zaman değeri için herhangi bir tazminattır. İki klasik alt türü vardır:

• Riba en-nesie: ertelenmiş ödemede faiz. Banka size 1.000 dolar ödünç verir, bir yıl sonra 1.100 dolar geri ödersiniz. 100 dolar riba en-nesiedir.
• Riba el-fadl: aynı emtianın eşit olmayan takası. 1 kg hurmayı, aynı kalitede 1,5 kg hurma ile takas etmek riba el-fadldır. Modern ilgisi: aynı para biriminin kendisiyle takasına ve tahıl ticaretine uygulanır.

Neden yasaklandığı

Klasik âlimler birkaç gerekçe öne sürer:

• Üretken ekonomik faaliyet olmadan servet üretir. Borç veren, mal veya hizmet üretmeden ya da girişimci riski üstlenmeden kâr eder.
• Serveti sistematik olarak borçludan alacaklıya aktarır. Zamanla, riba temelli sistemler serveti dolaştırmak yerine alacaklılarda yoğunlaştırır.
• Finansal ilişkilere zorlama getirir. Borçlu, altta yatan faaliyetin başarılı olup olmadığına bakılmaksızın anaparayı artı faizi geri ödemek zorundadır.
• Parayı, kendinden zaman değeri olan bir emtia olarak ele alır. İslami ekonomi teorisi, parayı kendi başına değer üreten bir emtia değil, bir değişim aracı olarak ele alır.

Riba alım-satımda nasıl ortaya çıkar

• Forex'te gecelik swap ücretleri — en doğrudan örnek. Kaldıraçlı pozisyonunuzdaki ödünç alınan para birimine faiz ödersiniz.
• CFD alım-satımında marjin faizi — bazı aracı kurumlar pozisyonun kaldıraçlı kısmı üzerinden günlük faiz alır.
• Nakit bakiyelerde negatif faiz — negatif faiz oranlı bölgelerdeki bazı hesaplar atıl nakit üzerinden faiz alır.
• Tahvil alım-satımı — geleneksel tahviller faiz öder. Sukuk (İslami tahviller) bunu önlemek için farklı yapılandırılmıştır.

Pratik sınır: if your account charges anything called "interest," "swap," "rollover," "financing fee," or "carry cost" — that is the riba element. Swap-free accounts exist specifically to remove it.

2. Garar (Aşırı Belirsizlik)

Garar, bir sözleşmedeki belirsizlik anlamına gelir — konunun varlığı, fiyatı, kalitesi, teslimatı veya karşı tarafın yükümlülükleri hakkında belirsizlik. Peygamber hadisi "sahip olunmayan şeyin satışını" ve "garar içeren satışları" yasaklar.

Ne olduğu

İki eşik:

• Garar yesir (küçük belirsizlik): herhangi bir alışverişte kaçınılmaz küçük belirsizlikler — mühürlü bir pakette balığın tam kalitesi, satın aldığınız bir ürünü etkileyen gelecekteki hava durumu. Bunlara göz yumulur.
• Garar fahiş (aşırı belirsizlik): sözleşmeyi esasen bir kumara dönüştürecek kadar önemli belirsizlik. Bunlar sözleşmeyi geçersiz kılar.

Garar alım-satımda nasıl ortaya çıkar

• Anlamadığınız enstrümanları alıp satmak — egzotik opsiyonlar, yapılandırılmış ürünler, menkul kıymetleştirilmiş türevler. Dayanak varlığın gerçekte ne olduğunu âliminize açıklayamıyorsanız, gararın mevcut olmadığını savunamazsınız.
• Belirsiz dayanak varlıklar üzerinde CFD'ler — synthetic indices, "boost" instruments with multiplied moves. The underlying is engineered rather than real.
• İkili opsiyonlar — çağdaş âlimler tarafından evrensel olarak haram kabul edilir. Yapı (tek bir fiyat hareketine dayanarak ya hiç kazanmazsınız ya da her şeyi kaybedersiniz) garar ile kumarın birleşimidir.
• Yasal başvuru hakkı olmayan bölgelerdeki aracı kurumlarla işlem yapmak — fonlarınızı gerçekten çekip çekemeyeceğinize dair belirsizlik, çevreleyen sözleşmedeki garardır.
• Ertelenmiş takasla vadeli sözleşmeler — tartışmalıdır. Bazı âlimler arbun (depozito temelli) vadeli yapıları kabul eder; diğerleri tüm vadeli takasları reddeder.

Gararın risk yönetimiyle etkileşimi

Önemli ayrım: garar, sözleşmenin yapısı hakkındaki belirsizliktir, sonuç hakkındaki belirsizlik değildir. Her alım-satımın belirsiz sonuçları vardır — bu sadece âlimlerin yasaklamadığı piyasa riskidir. Garar şu konudaki belirsizliktir: neye razı olduğunuz — neyin, kim tarafından, ne zaman, hangi durumda, hangi karşı taraf yükümlülükleriyle teslim edildiği.

Tahmin edilemez bir piyasada açık bir sözleşme = kabul edilebilir. İstikrarlı bir piyasada bile gizli koşullara sahip belirsiz bir sözleşme = sorunlu.

3. Kumar / Maysir (Kumarbazlık)

Kumar (veya daha genel biçimi maysir), kumarbazlığa atıfta bulunur — üretken bir ekonomik temeli olmayan, şansa dayalı servet transferi. Kur'an, maysiri sarhoş edici içecekler ve putlarla birlikte yasaklar (Maide Suresi 5:90-91) ve bunları "şeytan işi pisliklerden" olarak adlandırır.

Ne olduğu

Klasik tanımın üç unsuru vardır:

• Riske edilen servet gelecekteki bir olayın sonucuna bağlı olarak.
• Sonuç şansa bağlıdır, not on skill, productive effort, or trade.
• Sıfır toplamlı transfer — bir taraf tam olarak diğerinin kaybettiğini kazanır, yeni bir değer yaratılmaz.

Alım-satım için kritik soru

Is leveraged speculative trading qimar? Scholars genuinely disagree, and the disagreement turns on whether trading is "depending on chance" or "depending on skill/analysis":

Davranış ekseni

Dürüst sentez şudur: alım-satım yapı ve alım-satım davranış ve davranış iki farklı şeydir. Aynı hesaba sahip iki tüccar davranışları hakkında farklı hükümler doğurabilir:

• Yapılandırılmış tüccar: yazılı strateji, günlük, pozisyon boyutlandırma, risk yönetimi, buna bir işletme gibi davranır. Tüm görüşlerdeki çoğu âlim buna ticaret der.
• Kumarbaz tüccar: trades on hunches, revenge-trades after losses, uses maximum leverage, has no plan. Most scholars across all views would call this qimar regardless of the account label.

Hesap kaptır. İçindeki davranış, faaliyetin pratikte helal olup olmadığını belirler.

Üç ilke birbiriyle nasıl etkileşir

Tam bir helal uygunluk analizi tüm üç filtreyi çalıştırır:

Pass all three, and most scholarly opinions converge on "permitted with discipline." Fail any one of the three, and the activity becomes problematic — even if the other two are clean.

Sonraki adımlar

• Oku: Forex Helal mi? — bu ilkeleri özellikle spot forex'e uygular
• Oku: Swap'siz Hesap Mekaniği — riba kaldırma katmanı
• Oku: Uyarı İşaretleri — gerçek olmayan yapıyı düşündüren örüntüler
• Referans: Sözlük — İslami finansta kullanılan her Arapça terimin tanımları