بنەما سەرەکییەکانی دارایی ئیسلامی

١. ڕیبا (سوود / سوودخۆری)

ڕیبا بەناوبانگترین توخمی قەدەغەکراوە لە دارایی ئیسلامیدا. قەدەغەکردنەکە بە دووبارە لە قورئاندا بە زاراوەی ڕوون دەردەکەوێت — سورەتی بەقەرە ٢:٢٧٥ بازرگانی (ڕێگەپێدراو) لەگەڵ ڕیبا (قەدەغەکراو) بەراورد دەکات و دەڵێت ئەوانەی ڕیبا دەخۆن "هەڵناستنەوە تەنها وەک هەڵساوی ئەوەی شەیتان بە شێتی لێی دەدات."

ئەوەی کە هەیە

ڕیبا هەر گەڕانەوەیەکی گرەنتیکراوە لەسەر پارەی قەرزدراو، یان هەر کۆمپینزەیشنێک بۆ بەهای کاتی پارە. دوو جۆری کلاسیکی:

• ڕیبا النەسیئە: سوود لەسەر پارەدانی دواخراو. بانکەکە ١٠٠٠ دۆلارت قەرز دەدات، ساڵێک دواتر ١١٠٠ دۆلار دەدەیتەوە. ئەو ١٠٠ دۆلارە ڕیبا النەسیئەیە.
• ڕیبا الفەزل: گۆڕینەوەی نایەکسانی هەمان کاڵا. گۆڕینەوەی ١ کیلۆگرام خورما بە ١.٥ کیلۆگرام خورمای هەمان جۆر ڕیبا الفەزلە. پەیوەندی هاوچەرخ: بۆ گۆڕینەوەی دراو بە هەمان دراو و بازرگانی دانەوێڵە جێبەجێ دەبێت.

بۆچی قەدەغەکراوە

زانا کلاسیکییەکان چەندین هۆکار ڕوون دەکەنەوە:

• دەوڵەمەندی دروست دەکات بەبێ چالاکی ئابووری بەرهەمهێنەر. قەرزدەرەکە قازانج دەکات بەبێ بەرهەمهێنانی کاڵا، خزمەتگوزاری، یان وەرگرتنی مەترسی بازرگانی.
• دەوڵەمەندی بە شێوەیەکی سیستەمی لە قەرزگر بۆ قەرزدەر دەگوازێتەوە. بە درێژایی کات، سیستەمی بنەڕەت لەسەر ڕیبا دەوڵەمەندی لەلای قەرزدەران کۆدەکاتەوە نەک بیبزوێنێت.
• کۆرکردن دەخاتە ناو پەیوەندییە داراییەکانەوە. قەرزگر دەبێت سەرمایە زیادی سوود بداتەوە سەرباری ئەوەی چالاکییە بنەڕەتییەکە سەرکەوتوو بووبێت یان نا.
• پارە بە کاڵایەک دادەنێت کە بەهای کاتی خۆجێیی هەیە. تیۆری ئابووری ئیسلامی پارە بە ئامرازی گۆڕینەوە دادەنێت، نەک کاڵایەک کە خۆی بەهای دروست دەکات.

چۆن ڕیبا لە مامەڵەکردندا دەردەکەوێت

• تێچووی سواپی شەوانە لە فۆرێکس — ڕوونترین نموونە. سوود لەسەر دراوی قەرزگیراو لە پۆزیشنی بە لیڤەرێجدا دەدەیت.
• سوودی مارجین لە مامەڵەکردنی CFDدا — هەندێک بروکەر سوودی ڕۆژانە لەسەر بەشی بە لیڤەرێجی پۆزیشنەکە وەردەگرن.
• سوودی نێگەتیڤ لەسەر باڵانسی نەقد — هەندێک هەژمار لە دەسەڵاتە خاوەن ڕێژەی نێگەتیڤدا سوود لەسەر نەقدی بێکار وەردەگرن.
• بازرگانی بۆند — بۆندە ئاساییەکان سوود دەدەن. سوکووک (بۆندی ئیسلامی) بە شێوازێکی جیاواز پێکهاتووە بۆ خۆپاراستن لەمە.

هێڵی کرداری: if your account charges anything called "interest," "swap," "rollover," "financing fee," or "carry cost" — that is the riba element. Swap-free accounts exist specifically to remove it.

٢. غەرەر (نائاسایی زۆر)

غەرەر واتای نائاسایی لە گرێبەستێکدایە — نائاسایی دەربارەی بوونی بابەتەکە، نرخ، جۆر، گەیاندن، یان ئەرکەکانی لایەنی بەرامبەر. حەدیسی پێغەمبەرانە فرۆشتنی "ئەوەی کەس نایبات" و "فرۆشتن بە غەرەرەوە" قەدەغە دەکات.

ئەوەی کە هەیە

دوو ئاست:

• غەرەر یەسیر (نائاسایی بچووک): نائاساییە بچووکەکان کە لە هەر مامەڵەیەکدا ناچاربوونە — جۆری ورد ماسی لە پاکەتێکی داخراودا، کەشوهەوای داهاتوو کاریگەری لەسەر بەروبوومێک کە کڕیوتە. ئەمانە ڕێگەپێدراون.
• غەرەر فاحیش (نائاسایی زۆر): نائاساییەکی وا گرنگ کە گرێبەستەکە بە بنەڕەت دەکاتە قومار. ئەمانە گرێبەستەکە پووچەڵ دەکەنەوە.

چۆن غەرەر لە مامەڵەکردندا دەردەکەوێت

• مامەڵەکردن بە ئامرازێک کە تێناگەیت — بژاردەی نامۆ، بەرهەمی پێکهاتەیی، دیراڤاتیڤی وەرقەکراو. ئەگەر نەتوانیت بۆ زانای خۆت ڕوونی بکەیتەوە کە بنەڕەتەکە بە ڕاستی چییە، ناتوانیت ئارگیومێنت بکەیت کە غەرەر بوونی نییە.
• CFD لەسەر بنەڕەتی ناڕوون — synthetic indices, "boost" instruments with multiplied moves. The underlying is engineered rather than real.
• بژاردەی دووانی — بە گشتی حەرام دادەنرێت لەلایەن زانایانی هاوچەرخەوە. پێکهاتەکە (هیچ نابەیتەوە یان هەموو شتێک لەدەست دەدەیت بەپێی یەک هەنگاوی نرخ) غەرەرە کە لەگەڵ قیمار تێکەڵ بووە.
• مامەڵەکردن لەگەڵ بروکەر لە دەسەڵاتی بێ چارەسەری یاسایی — نائاسایی دەربارەی ئایا بەڕاستی دەتوانیت پارەکانت بگەڕێنیتەوە غەرەرە لە گرێبەستی دەوروبەردا.
• گرێبەستی داهاتوو لەگەڵ تەسویەی دواخراو — گفتوگۆی لەسەرە. هەندێک زانا پێکهاتەی داهاتووی عەربوون (بنەڕەت لەسەر بەرامبەر) قبوڵ دەکەن؛ هەندێکی تر هەموو گۆڕینەوەی داهاتوو ڕەت دەکەنەوە.

چۆن غەرەر کارلێک لەگەڵ بەڕێوەبردنی مەترسی دەکات

جیاوازییەکی گرنگ: غەرەر نائاساییە دەربارەی پێکهاتەی گرێبەست، نەک نائاسایی دەربارەی دەرەنجام. هەر مامەڵەیەک دەرەنجامی نادیار هەیە — ئەمە تەنها مەترسی بازاڕە، کە زانایان قەدەغەی ناکەن. غەرەر نائاساییە دەربارەی ئەوەی ڕازیت لەسەری — چی دەگەیەنرێت، لەلایەن کێوە، کەی، لە چ حاڵەتێکدا، بە چ ئەرکی لایەنی بەرامبەرەوە.

گرێبەستێکی ڕوون لەسەر بازاڕێکی نەزانراو = قبوڵکراو. گرێبەستێکی گژ لەگەڵ مەرجی شاراوە، تەنانەت لەسەر بازاڕێکی جێگیریش = کێشەدارە.

٣. قیمار / مەیسیر (قومار)

قیمار (یان شێوازی گشتیتری، مەیسیر) ئاماژە بە قومار دەکات — گواستنەوەی دەوڵەمەندی بەپێی شانس بەبێ بنەمای ئابووری بەرهەمهێنەر. قورئان مەیسیر لەگەڵ مەشروبی کحولی و بت قەدەغە دەکات (سورەتی مائیدە ٥:٩٠-٩١)، بانگیان دەکات بە "پیسی کاری شەیتان."

ئەوەی کە هەیە

پێناسە کلاسیکییەکە سێ توخمی هەیە:

• دەوڵەمەندی لە مەترسیدا لەسەر دەرەنجامی ڕووداوێکی داهاتوو.
• دەرەنجام پشت بە شانس دەبەستێت، not on skill, productive effort, or trade.
• گواستنەوەی کۆی سفر — یەک لایەن بەپێی ڕێژەی ئەوەی کە لایەنی تر لەدەستی دەدات وەریدەگرێت، بەبێ دروستکردنی بەهای نوێ.

پرسیارە بنەڕەتییەکە بۆ مامەڵەکردن

Is leveraged speculative trading qimar? Scholars genuinely disagree, and the disagreement turns on whether trading is "depending on chance" or "depending on skill/analysis":

تەوەری ڕەفتار

کورتەبڕی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە مامەڵەکردن پێکهاتە و مامەڵەکردن ڕەفتار دوو شتی جیاوازن. دوو مامەڵەکار بە هەمان هەژمار دەتوانن بڕیاری جیاواز لەسەر ڕەفتاری خۆیان دروست بکەن:

• مامەڵەکاری ڕێکخراو: ستراتیژی نووسراو، ژورنال، دیاریکردنی قەبارەی پۆزیشن، بەڕێوەبردنی مەترسی، وەک بزنسێکی سەیر دەکات. زۆربەی زانایان لە هەموو بۆچوونەکاندا ئەمە بە بازرگانی ناودەبەن.
• مامەڵەکاری قومار: trades on hunches, revenge-trades after losses, uses maximum leverage, has no plan. Most scholars across all views would call this qimar regardless of the account label.

هەژمارەکە کۆنتەینەرەکەیە. ڕەفتاری ناوی دیاری دەکات ئایا چالاکییەکە بە کردەوە حەڵاڵە.

چۆن سێ بنەماکە کارلێک دەکەن

شیکارییەکی تەواوی گونجاوی حەڵاڵ هەموو سێ فلتەرەکە جێبەجێ دەکات:

Pass all three, and most scholarly opinions converge on "permitted with discipline." Fail any one of the three, and the activity becomes problematic — even if the other two are clean.

هەنگاوی داهاتوو

• بخوێنەرەوە: ئایا فۆرێکس حەڵاڵە؟ — ئەم بنەمایانە بۆ فۆرێکسی سپۆت بەتایبەتی جێبەجێ دەکات
• بخوێنەرەوە: میکانیزمی هەژماری بێ-سواپ — چینی لابردنی ڕیبا
• بخوێنەرەوە: نیشانە مەترسیدارەکان — شێوازەکان کە ئاماژە بەوە دەدەن پێکهاتەکە ڕاستەقینە نییە
• سەرچاوە: فەرهەنگۆک — پێناسەی هەموو زاراوەیەکی عەرەبی بەکارهاتوو لە دارایی ئیسلامیدا